Lịch sử nước Úc có một điều nghịch lý: đây là lục địa có con người sinh sống liên tục lâu bậc nhất thế giới, nhưng nhà nước hiện đại lại rất trẻ. Hiểu chuỗi sự kiện từ đó tới nay giải thích được nhiều đặc điểm của nước Úc hôm nay, gồm cả chính sách nhập cư và bản sắc đa văn hoá.
Thời kỳ của các dân tộc bản địa
- Thổ dân Úc và cư dân các đảo eo biển Torres đã sinh sống ở lục địa này hàng chục nghìn năm
- Có hàng trăm nhóm ngôn ngữ và văn hoá khác nhau, không phải một khối thống nhất
- Hệ thống tri thức về đất đai, mùa vụ và quản lý lửa được truyền qua nhiều thế hệ
- Nghệ thuật đá và truyền thống truyền miệng thuộc nhóm lâu đời nhất còn tồn tại
Đây là phần lịch sử từng bị bỏ qua trong nhiều thập niên và nay được nhìn nhận là nền tảng của bản sắc quốc gia. Nhiều sự kiện công cộng tại Úc mở đầu bằng lời ghi nhận chủ đất truyền thống của vùng đó.
Thuộc địa hoá
- Người châu Âu đặt chân tới và lập thuộc địa của Anh từ cuối thế kỷ mười tám
- Giai đoạn đầu là nơi đày tù nhân từ Anh, sau đó là di dân tự do
- Các cơn sốt vàng kéo theo làn sóng di cư lớn, gồm cả người từ châu Á
- Các thuộc địa phát triển riêng rẽ, mỗi nơi một hệ thống luật
- Quá trình này gây tổn thất nặng nề cho các dân tộc bản địa — mất đất, mất dân số, đứt gãy văn hoá
Việc các thuộc địa phát triển riêng rẽ giải thích một đặc điểm còn tới hôm nay: các bang của Úc vẫn giữ quyền tự chủ rất lớn, với luật riêng, hệ thống giáo dục riêng và cả chương trình di trú riêng.
Liên bang hoá
- Đầu thế kỷ hai mươi, các thuộc địa hợp thành một liên bang
- Hình thành nhà nước liên bang với sáu bang
- Giữ nguyên thể chế quân chủ lập hiến kiểu Anh
- Thủ đô mới được xây riêng ở Canberra, chọn vị trí trung gian giữa Sydney và Melbourne
Chi tiết cuối lý giải điều nhiều người thấy lạ: thủ đô không phải thành phố lớn nhất. Canberra được xây làm thủ đô chính vì hai đô thị lớn không nhường nhau.
Chính sách hạn chế nhập cư và bước ngoặt
🔴 Trong phần lớn thế kỷ hai mươi, Úc duy trì chính sách hạn chế nhập cư theo chủng tộc, thường được gọi là chính sách Nước Úc trắng. Chính sách này giới hạn nghiêm ngặt người nhập cư không phải gốc châu Âu.
- Sau chiến tranh thế giới thứ hai, Úc mở cửa mạnh cho di dân châu Âu để tăng dân số
- Từ những thập niên sau đó, chính sách phân biệt theo chủng tộc bị bãi bỏ dần
- Chuyển sang hệ thống tuyển chọn theo tay nghề và điểm số, không theo nguồn gốc
- Úc chính thức theo đuổi chính sách đa văn hoá
Bước ngoặt này là lý do trực tiếp khiến cộng đồng người Việt có mặt đông đảo tại Úc — làn sóng người Việt tới Úc từ cuối những năm bảy mươi diễn ra đúng lúc chính sách đang chuyển đổi.
Hoà giải với các dân tộc bản địa
- Quyền công dân đầy đủ cho thổ dân được công nhận qua các bước trong thế kỷ hai mươi
- Toà án công nhận quyền sở hữu đất truyền thống trong những phán quyết quan trọng
- Lời xin lỗi quốc gia được đưa ra với các thế hệ bị tách khỏi gia đình
- Quá trình hoà giải vẫn đang tiếp diễn và còn là chủ đề tranh luận trong xã hội Úc
Nước Úc hôm nay nhìn từ lịch sử
- Bang mạnh, liên bang chia quyền — di sản từ thời các thuộc địa riêng rẽ
- Xã hội đa văn hoá — kết quả của bước chuyển chính sách nửa sau thế kỷ hai mươi
- Hệ thống di trú theo điểm — thay cho cách tuyển chọn theo nguồn gốc trước đây
- Bản sắc gắn với châu Á – Thái Bình Dương ngày càng rõ, bên cạnh gốc rễ Anh
- Việc ghi nhận lịch sử bản địa trở thành phần chính thức của đời sống công cộng
Với người Việt tìm hiểu nước Úc, điều đáng rút ra là: hệ thống di trú hiện nay được thiết kế dựa trên tay nghề và điểm số, và đó là kết quả có chủ đích của một quá trình cải cách kéo dài nhiều thập niên.
Các mốc lịch sử và cách diễn giải chúng vẫn là chủ đề nghiên cứu và tranh luận. Để tìm hiểu sâu, hãy tham khảo Thư viện Quốc gia Úc, Viện Nghiên cứu Thổ dân và Cư dân đảo eo biển Torres và các bảo tàng quốc gia.
Vì sao Canberra là thủ đô chứ không phải Sydney?
Vì Sydney và Melbourne không nhường nhau, nên khi liên bang hoá, một thủ đô mới được xây riêng ở vị trí trung gian giữa hai thành phố.
Chính sách Nước Úc trắng là gì?
Là chính sách hạn chế nhập cư theo chủng tộc mà Úc duy trì phần lớn thế kỷ hai mươi. Chính sách này bị bãi bỏ dần và thay bằng hệ thống tuyển chọn theo tay nghề và điểm số.
Vì sao các bang của Úc có nhiều quyền tự chủ?
Vì trước khi liên bang hoá, các thuộc địa phát triển riêng rẽ với hệ thống luật riêng. Di sản đó còn tới nay: mỗi bang có luật, hệ thống giáo dục và cả chương trình di trú riêng.
Người Việt tới Úc từ khi nào?
Cộng đồng người Việt bắt đầu hình thành đông đảo từ cuối những năm bảy mươi, đúng giai đoạn Úc đang chuyển từ chính sách hạn chế theo chủng tộc sang chính sách đa văn hoá.
